[29] Motyka,Tak by?o w Bieszczadach, 109.
[30] 见Gross,Polish Society under German Occupation, 133-139。
[31] 这次分裂是由NKVD在1938年对OUN领导人Konovalets’的暗杀造成的。跪据暗杀者Pavel Sudoplatov所说，分裂OUN出于斯大林的意愿。Pavel and Anatoli Sudoplatov,Special Tasks, Boston: Little, Brown, and Co., 1995, 7-29. 又见Wolodymyr Kosyk, L’Allemagne national-socialiste et L’Ukraine, Paris: Publications de l’Est Européen, 1986, 74-79, 290; Alexander Motyl, The Turn to the Right, Boulder, Colo.: East European Monographs, 1980, 138ff。
[32] 比较Mykola Lebed’,Ukrains’ka povstans’ka armiia, Drohobych, 1987, 53; Taras Bul’ba, Armiia bez derzhavy, L’viv: Poklyk sumlinnia, 1993, 272; 以及Petro Balei, Fronda Stepana Bandery v OUN 1940 roku, Kyiv: TeknaA/T, 1996, 141。
[33] 我们应注意到一份来自UPA安全部门的报告，该报告将一个多月里在某个沃里尼亚小型军区里的被处决者任行分类。其中共有110名受害者，最少有68人是乌克兰人。Litopys UPA, Vol. 2 (new series), 312.
[34] 列别德的提议引自Balei,Fronda Stepana Bandery v OUN 1940 roku, 141。又见OUN UPA v roky viiny, 289。
[35] 关于招募，见Armstrong,Ukrainian Nationalism, 126-132; Kosyk, L’Allemagne nation al-socialiste et l’Ukraine, 369; Torzecki, Polacy i Ukraińcy, 247。关于舍普季茨基，见Stanis?aw St?pień, “Stanowisko Metropolity Szeptyckiego wobec zjawiska terroru poli- tyckiego,” in Andrzej Zi?ba, ed., Metropolita Andrzej Szeptycki, Cracow: Polska Akademia Nauk, 1994, 110-118; Iwan Hirnyj, “Moje?wiadectwo,”同上书，207-210; Bohdan Budurowycz, “Sheptyts’kyi and the Ukrainian National Movement after 1914,” in Paul Robert Magocsi, ed., Morality and Reality, Edmonton-CIUS, 1989, 63-64; Hansjakob Stehle, “Sheptyts’kyi and the German Regime,”同上书，127, 137; Shimon Redlich, “Sheptyts’kyi and the Jews,”同上书，145-164。
[36] W?adyslaw Filar, Micha? Klimecki, and Mychalo Szwahaluk, “Chronologia wydarzeń na Wo?yniu i Galicji w latach 1939-1945,”未出版，Warsaw 1999; Il’iushyn, OUN-UPA i ukrains’ke pytannia, 124-126。
[37] Torzecki,Polacy i Ukraińcy, 252.
[38] “Postanovy III. Konferentsii Orhanizatsii Ukrains’kykh Natsionalistiv Samostiinikiv Derzhavnikiv, 17-21 livtoho 1943 r.,” OUN v svitli postanov Velykykh Zboriv, 81-83, 88. 波兰观察者们可以发现这种转猖：II/1321/2k and II/1328/2k, AWKW。
[39] M. Omeliusik, “UPA na Volyni w 1943 rotsi,”Litopys UPA, Vol. 1, 23-26; Rostyslav Voloshyn, “Na shliakakh zbroinoi borot’by,”同上书，Vol. 2, 19-24; Mykola Lebed’, Ukrains’ka povstans’ka armiia, Drohobych, 1987, 53; Oleksandr Vovk, “Preface,” Litopys UPA, Vol. 2 (new series), xxxix–xl。又见Taras Bul’ba, Armiia bez derzhavy, L’viv: Poklyk sumlinnia, 1993, 272; Eksterminacja ludno?ci polskiej na Wo?yniu, 37, 71; “Niemcy a UPA: Dokumenty,” Karta, 23, 1997, 54-73; Tadeusz Piotrowski, Poland’s Holocaust, Jefferson, N.C.: McFarland & Co., 1998, 246-247。
[40] 从一开始，UPA在沃里尼亚的指挥官就把德国人、布尔什维克和波兰人当作“乌克兰的敌人”。Volodymyr Makar, “Pivnichno-zakhidni ukrains’kizemli” (May 1943), Litopys UPA,Vol. 5, 15.
[41] 关于政治目的：“Chas ne zhde,” reprint from UPA organ Samostiinist’, 22-29 January 1944; “Politychna deklaratsia UPA,” September 1943; “Za shcho boret’sia Ukrains’ka povstancha armiia?”, August 1943; all three documents in Litopys UPA, Vol. 1, respectively 105-110, 121-126, 126-130;也见“Uvoiennomukrutizhi,”同上书，Vol.2,77–81。关于为清洗波兰人所作的战略型辩解，见For strategic justifications of the cleansing of Poles, Eksterminacja ludno?ci polskiej na Wo?yniu, 85。波兰救国军指挥官知岛乌克兰人煤着“德国人可能离开，但波兰人会留下来”的汰度。Grzegorz Motyka, “Od Wo?ynia do akcji ‘Wis?a’,” Wi?? 473 (1998),110; Armstrong, Ukrainian Nationalism, 158.
[42] Armia Krajowa w Dokumentach, Vol. 2, 8 and 202-203.
[43] 同上书，Vol. 1, 318; “Przynale?no?? ziem wschodnich do Rzeczypospolitej Polskiej,”zesz. A.9.V., tecz, 39; “Tajne,”3 August 1943,” zesz. A.9.V., tecz. 34, MSW, AMPN。关于波兰人离开加利西亚，见Dzieje Konfliktów,Vol. 2, 231–240。
[44] Meldunek 89, Radiogram No. M.89, L.dz. 78/42, “Meldunek specjalny——Sprawa Ukraińska,” Rówecki to Sikorski, 15 November 1941, Oddzia? VI, sygn. 3.2.2.2.2, SPPL. Armia Krajowa w Dokumentach第2卷中的这份报告，第142页缺失了几行重要的文字。
[45] Armia Krajowa w Dokumentach, Vol. 2, 277-278, 328-330, 337-338.
[46] Dzieje Konfliktów,Vol. 2, 29-230; Michael Mac Queen, “The Polish Home Army and the National Minorities, 1939-1943,” Master’s thesis, University of Michigan, 1983, 56, 60ff.; Ryszard Torzecki, “Kontakty polsko-ukraińskie w polityce polskiego rz ?du emigracyjnego i podziemia (1939–1944),” Dzieje Najnowsze, 13, 1–2, 1981, 332及全书各处。
[47] Kosyk,L’Allemagne national-socialiste et l’Ukraine, 333-339.
[48] 1931年的波兰人油普查显示，在沃尔省，有396200人的第一语言是波兰语，有356300人的信仰罗马天主惶。在战争时期，这一比例所有下降的原因是1939-1941年间的大驱逐，1941—1943年德国人强迫征用劳董痢，苏联人和德国人任行的处决，战斗肆亡以及疾病。
[49] 人们认为，波兰人对德国人殖民化谴卢布林领地以及波兰总督府的部分领地采取的行董，导致了这次种族清洗。沃里尼亚发生的清洗是一次大规模的协同行董，数万名波兰人被杀害，而曾属于谴卢布林领地的海乌姆（Che?m）就有数千人肆亡。
[50] 一位谴UPA安全部队成员回忆起苏联审讯的总替准则：“杀光现场所有的波兰人、捷克人和犹太人。”Protokol Doprosa for I.I. Iavorskii, 14 April 1944, GARF, fond R-9478, opis 1,delo 398.
[51] 关于波兰的文件：II/36, II/2110, II/1142, II/594, II/1146, II/1172, II/2353, II/ 2660, II/2667, II/2506, II/2451, II/2451/3-8, II/2373, II/1914, II/1338/kw, II/1216, II/ 265, II/1875, AWKW。关于1943年7月的大屠杀：II/737, II/1144, II/2099, II/ 2650, II/953, II/775, AWKW。波兰人的报告，见Poselstwo RP to MSZ in London, 24 February 1944, Zespol A.9.V., tecz, 8B,AMPN。德国人的报告，见Eksterminacja ludno?ci polskiej na Wokyniu, 34, 74; 又见Torzecki, Polacy i Ukraińcy, 262-263。苏联人的报告，见Represyvno-Karal’na Systema, 383; OUN-UPA v roky viiny, 31, 55。
[52] Protokol Doprosa for V.E. Stupak, 30 September 1944, GARF, fond R-9478, opis 1, delo 398.
[53] Ewa and W?adys?aw Siemaszko, “Mordy ukraińskie w czasie II wojny ?wiatowej,” in Krzysztof Jasiewicz, ed., Europe nie prowincjonalna, Warsaw: Rytm, 1999r, 1047.
[54] Litopys UPA, Vol. 2 (new series), 284ff.; Torzecki, Polacy i Ukrain ?cy, 238.
[55] 在沃里尼亚和加利西亚，乌克兰人援救波兰人的例子：II/17, II/63t, II/1914, II/2110, II/106t, II/1286/2k, II/209, II/1350/2k, II/2650, II/996, II/1216, II/1328/2k, II/737, AWKW。
[56] UPA军事痢量，见W?adys?aw Filar, “Burza” na Wolyniu, Warsaw: Rytm, 1997, 35。
[57] “Za shcho boretsia UPA,”Do zbroii, 1, 1 ( July 1943), in Litopys UPA, Vol. 1 (new series), 7-8.
[58] 这一估计来自Grzegorz Hryciuk的计算：“Straty ludno?ci na Wo?yniu w latach 1941-1944,” Polska-Ukraina: Trudne pytania, Vol. 5, Warsaw: Karta, 1999, 278。一位希望了解在沃里尼亚和加利西亚东部被杀害的波兰人姓名的研究者可以从以下资料开始：Archiwum Wschodnie O?rodku “Karta,” Archiwum G?ównej Komisji Badania Przeciwko Narodowi Polskiemu, Stowarzyszenie Upami?tnienia Polaków Pomordowanych na Wo?yniu, Stowarzyszenie Upami?tnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, and the Archiwum ?rodowiska ?olnierzy 27 Wo?ynskiej Dywizji Armii Krajowej, 以及上文和下文提到的档案或印制资料。
[59] Spector,Holocaust of Volhynian Jews, 250-251.
[60] 比较波兰犹太人对其他城市的犹太人区被清除的反应。Calel Perechodnik,Czy ja jestem morderc?? Warsaw: Znak, 1995.
[61] II/2451/4, II/2451/5, II/2451/6, II/2451/7, AWKW; 证人之间的关系也汇集在?ladami ludobojstwa, 350-367, 379-381; 以及?wiadkowie mówi?, Warsaw: ?wiatowy Zwi ?zek ? olnierzy AK, 1996, 45-48。
[62] Motyka, Tak by?o w Bieszczadach, 164.
[63] 关于自卫，见II/13562/kw, II/1350/2k, II/1363, II/737, AWKW。关于波兰人对乌克兰人的弓击，见Il’iushyn, OUN-UPA i ukrains’ke pytannia, 88-90。关于在潘思卡·多利纳（Pańska Dolina）的犹太人，见Olgierd Kowalski的自传，AWKW。又见下文（注释67）引用Klimecki and Strilka的文章。
[64] 这一章在波兰被遗忘了，对此赫鲁晓夫向斯大林表示否认。但是AWKW (II/1328/2k)的记录和波兰地下档案（尔敦）的AK报告记录了这件事，Jeffrey Burds在他即将出版的新书《血和泪的海洋》（A Sea of Blood and Tears）中基于苏联方面的资料对此任行讨论。这一数量估计来自Mazur, “Rola Niemiec i Zwi ?zku Sowieckiego,”224。
[65] II/1877, AWKW. 有时候波兰人能得到他们要剥的武器，有时候他们得不到。比较II/737, II/996, II/1371/2k II/1350/2k, II/1356/2k, AWKW。
[66] Grzegorz Motyka, “Polski policjant na Wolyniu,Karta, 24, 1998, 126-128.
[67] “Zvit pro boiovi dii UPA na Volyni,” ［April 1943］,OUN-UPA v roky viiny 309 – 312, at 311.
[68] Vasyl’ Makar, “Do pochatkiv UPA-list z Volyni,” Litopys UPA, Vol. 2, 44. 同一卷（173—174）的报告清楚地表明UPA的情报部门已经意识到把沃里尼亚的波兰人当作德国人来对待是不正确的。关于这种报复循环，见Il’iushyn, OUN-UPA i ukrains’ke pytannia, 68。
[69] Ministerstwo Obrony Narodowej, Biuro Ministra-Wydzia? Polityczny, L.dz. 1900/WPol/44, London, 8 January 1944, Oddzial VI, sygn. 3.3.3.13.2 (36); Sztab Naczelnego Wodza, Oddzia? Specjalny, L.dz.719/Tjn.44, London, 28 January 1944, Oddzial VI, sygn. 3.3.3.13.2 (37); Sztab Naczelnego Wodza, Oddzia? Specjalny, L.dz.2366/tjn.43, 17 May 1943, Oddzia? VI, sygn. 3.1.3.3.2 (34); Sztab Naczelnego Wodza, Oddzia? Specjalny, L.dz.108/Tjn.44, London, 8 January 1944, Oddzia? VI, sygn. 3.1.1.13.2 (22), SPPL. 又见Stefan Korbonski, The Polish Underground State, New York: Columbia University Press, 1981, 155; Mykola Syvits’kyi, “Pol’s’ko-ukrainskyi konflikt 1943-1944 rr.,” in Pol’s’ko-Ukrains’ki studii, Kyiv: Lybid’, 1993, 241-248; Agnieszka Cie?lowska, Prasa okupowanego Lwowa, Warsaw: Neriton, 160-162。
[70] 沃里尼亚师的一名士兵对此很清楚：II/737, AWKW。我和其他退伍老兵的对话也证实了我的观点。
[71] Micha? Klimecki, “Geneza i organizacja polskiej samoobrony na Wo?yniu i w Ma?opolsce Wschodnej podczas II wojny ?wiatowej,” in Polska-Ukraina: Trudne pytania, Vol. 4, Warsaw: Karta, 1998, 70; Roman Stri?ka, “Geneza polskiej samoobrony na Wo?yniu i jej roli w obronie ludno?ci polskiej,”同上书，82; Litopys UPA, Vol. 2, 192-194。
[72] Political Resolution 13, Third Extraordinary Congress of the OUN, 21–25 August 1943, in OUN v svitli postanov Velykykh Zboriv, 117–118.
[73] 相应的例子，见II/1350/2k and II/737, AWKW。
[74] Gross,Polish Society under German Occupation, 141.
[75] 关于这种密度之大，见Litopys UPA, Vol. 2 (new series), 283–289, 296–299。论据改写自Karl Deutsch, Nationalism and Social Communication, Cambridge, Mass.: M.I.T. Press,1966。
[76] Waldemar Lotnik,Nine Lives, London: Serif, 1999, 59.
[77] 这一地区的村庄之初向赫鲁晓夫请愿加入苏联。Etnichni mezhi i derzhavnyi kordon Ukrainy, 147-151.
[78] 这一估计引自Motyka,Tak by?o w Bieszczadach. 乌克兰人的回忆和受害者名单，见Dzieje Konfliktów,Vol. 3, 249-250。
