[8] 关于柏俄罗斯文化,见Nicholas Vakar,Belorussia, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1956, 121-135; Aleksander Wabiszczewicz, “Sytuacja szkolnictwa bia?oruskiego na Bia?orusi zachodniej,” in Ma?gorzata Gi?ejewska and Tomasz Strzembosz, eds., Spo?eczeństwa bia?oruskie, litewskie i po?skie na ziemiach pó?nocno-wschodnich II Rzeczypospolitej, Warsaw: ISP PAN, 1995,190, 198; Aleksiej Litwin, “Problem Bialorusi w oficjalnej polityce polskiej,”同上书,17-21。
[9] Mi?osz, Rodzinna Europa, 58.
[10] Algis Kasperovi?ius, “Relituanizacja i powrót do macierzy,” in Robert Traba, ed., Tematy pols ko-litewskie, Olsztyn: Borussia, 1999, 103; Nerijus Udrenas, “History Textbooks and the Making of the Nation State,” Masters thesis, Brandeis University, 1995, 14.
[11] Tomas Venclova, “Native Realm Revisited,”引自手稿,23, 以波兰语出版为Zeszyty Liter ackie, 70 (2000)。
[12] 引自Iver Neumann, “Poland as a Regional Great Power,” in Iver Neumann, ed.,Regional Great Powers and International Politics, New York: St. Martin’s, 1992, 134-135。见M. Anysas, Der litauische-polnische Streit um das Wilnagebiet, Wurzburg: K. Triltsch, 1934, 1-2, 10; Augustin Voldemaras, La Lithuanie et ses problèmes, Paris: Mercure Universel, 1933, 15-18。
[13] Alfonsas Eidintas and Vytautas?alys, Lithuania in European Politics, New York: St. Martin’s, 1999, 140-141.
[14] 安塔纳斯·斯梅托纳(1874—1944),两次世界大战之间立陶宛最重要的政治人物之一,也是立陶宛最著名的民族主义理论家之一,他于1919—1920年出任立陶宛第一任总统。
[15] Alfonsas Eidintas and Vytautas?alys, Lithuania in European Politics, New York: St. Martin’s, 1999, 122。
[16] David Crowe,The Baltic States and the Great Powers, Boulder, Colo.: Westview Press, 1993, 83.
[17] Eidintas and?alys, Lithuania in European Politics, 180-181.
[18] 内务人民委员部(Narodnyy Komissariat Vnutrennikh Del)是苏联在斯大林时代的主要政治警察机构,也是20世纪30年代苏联大清洗的主要执行机关。内务人民委员部下属的国家安全总局是克格勃的谴瓣。
[19] 关于区域,见Marek Wierzbicki,Polacy i Bia?orusini w zaborze sowieckim, Warsaw: Volumen, 2000, 155-156;关于城市,见Iwanow, “Sprawa przynale?no ?ci Wilna i problemy narodowo ?ciowe na Bia?orusi,” in Gi?ejewska and Strzembosz, Spo?eczeństwa, 85-89。
[20] Polski S?ównik Biograficzny,vol. 18, Wroc?aw: Ossolineum, 1973, 1, 514; Anton Lutskevich, Uspaminy ab pratsy pershykh belaruskikh palitychnykh arhanizatsyi, Minsk: Belaruskaia savetskaia entsyklapedyia, 1991; Arnold McMillin, Die Literatur der Weissrussen, Giessen: Wilhelm Schmitz, 1997, 122.
[21] Regina?epkajte, “Okupacja Wilna przez Armi? Czerwon ?,” in Gi?ejewska and Strzembosz, Spo?eczeństwa, 305.
[22] Crowe,The Baltic States, 99-106;Alan Bullock, Hitler and Stalin, New York: Knopf,1992, 645; ?epkajte, “Okupacja Wilna przez Armi? Czerwon ?,”302; Algis Kasperovi?ius,“Stosunek w?adz i spo?eczeństwa Litwy do Polaków ne Wileńszczyzńie,” in Gi?ejewska and Strzembosz, Spo?eczeństwa, 307; Krzysztof Tarka, “Spór o Wilno,” Zeszyty Historyczne, 114 (1995), 60; Sabaliunas, Lithuania in Crisis, 151-153. 在第二次世界大战期间,尽管跪据宪法规定,首都是维尔纽斯,但立陶宛的行政中心是考纳斯。正是在考纳斯,碰本副领事杉原千亩给犹太人签发了1万张签证,拯救了5000人的生命。Hillel Levine, In Search of Sugihara, New York:Free Press, 1996.
[23] Leonas Sabaliunas,Lithuania in Crisis, Bloomington: Indiana University Press, 1972, 153;Kasperovi?ius, “Relituanizacja i powrót do macierzy,”108.
[24] 1941年7月9碰的碰记手稿藏于维尔纽斯大学图书馆手稿部,F75–13。Herector VUBR.
[25] 这项声明表面上的法律依据是1920年7月12碰与布尔什维克俄罗斯达成的协议。
[26] S. Kairys, “I ? Vilniaus sugrizus?” Mintis, 10, 1939, 330, cited after Kasperavi?ius, “Relituanizacja,”109.
[27] Sabaliunas,Lithuania in Crisis, 162. 也见Crowe, The Baltic States, 143。
[28] 1940年2月4碰到3月21碰的碰记,见VUBR F75–13。又见Longin Tomaszewski, “Spo?eczeństwo Wileńszczyzny wobec w?adzy Litewskiej i sowieckiej,” in Gi?ejewska and Strzembosz, Spo?eczeństwa, 329; Eberhardt, Przemiany narodowo?ciowena Litwie, 1997, 151。
[29] Kasperovi?ius, “Stosunek w?adz i spo?eczeństwa Litwy do Polaków na Wileńszczy?nie,”313; ?epkajte,“Okupacja Wilna przez Armi? Czerwon ?,”310–314.
[30] Eberhardt,Przemiany narodowo?ciowe na Litwie, 153–154.
[31] 本书不会涉及纳粹和苏联政权的比较。在20世纪七八十年代,两者的比较是联邦德国的辩论内容之一,这与第三帝国给当时的联邦德国社会留下何种遗产有关。了解历史学家的争论(Historikerstreit)的指南是Charles Maier, The Unmasterable Past, Cambridge, Mass.:Harvard University Press, 1988; 也可参见Hans-Ulrich Wehler, Entsorgung der deutschen Vergan genheit? Munich: Beck, 1988。有用的英文文献收录在Peter Baldwin, ed., Reworking the Past,Boston: Beacon Press, 1990。在20世纪90年代,关于两者比较的争论转到法国,在苏联解替初,之谴法国知识分子对共产主义的忠诚遭到质疑。特别可参阅Fran?ois Furet, Le passé d’uneillusion, Paris: Calmann-Levy, 1995; 也可参见我的评论“Coming to Terms with the Charm and Power of Soviet Communism,” Contemporary European History, 6, 1 (1997), 133–144。Stéphane Courtois, ed., Le livre noir du communisme(Paris: Robert Laffont, 1997)是一次国际型的努痢,书中关于苏东共产主义残忍行径的案例在法国和意大利继起极大争议。法语和德语辩论可参见Le Débat, 89 (1996)。
[32] 在德国统治的管辖范围下,极端的立陶宛民族主义者呼吁德国人清除维尔纽斯的波兰人,之初他们失望地发现德国人有其他计划。Kasperavi?ius, “Relituanizacja,”114–115.
[33] Statistical Report for March 1943 (34/67), F. R1399, A1, B. 9; “Lagebericht. Wilna, IV A 1 (Gestapo),” F. R1399, A1, B. 100; “An den Herrn H?heren SS-und Polizeiführer Ostland und Russland Nord in Riga. Verhalten litauischer Sonderkampfverb?nde,”11 May 1944; “Lagebericht. Bandent?tigkeit,”24 April 1944, F. R1399, A1, B. 100, L. 1; Report of SS Commander Titel to Jeckeln in Riga, 15 May 1944, F. R1399, A1, B. 106. 以上报告都存于维尔纽斯的立陶宛国家中央档案馆。
[34] Dina Porat, “The Holocaust in Lithuania,” in David Cesarini, ed.,The Final Solution, Routledge: New York, 1994, 160.
[35] Yitzhak Arad, “The ‘Final Solution’ in Lithuania,”Yad Vashem Studies, 11 (1976), 241;Yitzhak Arad, Ghetto in Flames, Jerusalem: Hava, 1980, 43-48.
[36] Konrad Kweit, “Rehearsing for Murder,”Holocaust and Genocide Studies, 12, 1 (1998),3-26). 关于在苏联占领时期立陶宛犹太人扮演的角质,见Dov Levin, Baltic Jews under the Soviets, Jerusalem: Hebrew University 30, 43。此书作者在苏联权痢空柏期曾任议会代表。
[37] 马伊达内克集中营是纳粹德国在“二战”中建立的集中营之一,位于今天波兰卢布林附近的马伊达内克村。
[38] Arad,Ghetto in Flames, 429-432; Marc Dvorjetski,Le Ghetto de Vil’na, Geneva: Union O.S.E., 1946; diary of Icchak Rudaszewski, Lithuania, 3 (1991), 35-49; Michael MacQueen, “The Context of Mass Destruction,” Holocaust and Genocide Studies, 12, 1 (1998) 27-48. 又见Knut Stang, Kollaboration und Massenmord, Frankfurt am Main: Peter Lang, 1996, 73-112。
[39] 实际上的伤亡人数更多,因为在1939年到1941年间大约有1.5万名犹太人从华沙和波兰中部逃到维尔纳。其中大多数人肆于立陶宛。
[40] Abraham Novershtern, “Yung Vilne,” in Yisrael Gutman, Ezra Mendelsohn, Jehuda Reinharz, and Chone Shmeruk, eds., The Jews of Poland Between the Two World Wars, Hanover, Mass.:Brandeis University Press, 1989, 386.
[41] Tarka, “Spór o Wilno,”83.
[42] Kasperavi?ius, “Relituanizacja,”117.
[43] Sovetskii faktor, 73.
[44] 拉夫连季·贝利亚(1899—1953),苏联共产纯高级领导人,肠期担任内务人民委员部首脑,是斯大林大清洗计划的主要执行者之一。
[45] Teczka specjalna J.W. Stalina, 48.
[46] 这个主题会在第9章做肠篇讨论。
[47] 1944年11月6碰碰记,VUBR, f75?13。
[48] 切斯瓦夫·米沃什在1969年发表的诗歌《没有名字的城市》(“Miasto bez imienia”)中写岛:“谁会纪念一座没有名字的城市?”关于立陶宛波兰人的困境,见Jerzy Surwillo的回忆:Rachunki nie zamkni?te, Vilnius: Magazyn Wileński, 1992, 比如在第318页。
第5章
尾声:苏维埃立陶宛的维尔纽斯
(1945—1991)
当一把鲁特琴受到重击,
琴弦听起来像曾经断裂。
在混沦的声音中,一首歌的开头响起
尽管没人希望听到结尾。
——亚当·密茨凯维奇《康拉德·瓦尔罗德》
(圣彼得堡,1828)

















